Sreda, 30. Maj Četvrtak, 31. Maj Subota, 2. Juni

POSTTRAUMATIC GROWTH AFTER WAR.
A STUDY WITH RETURNEES AND DISPLACED PEOPLE IN SARAJEVO
Steve Powell
Ludwig-Maximilians-University Munich, Germany,
University of Sarajevo, Bosnia-Herzegovina
Rita Rosner, Willi Butollo
Ludwig-Maximilians-University Munich, Germany

Research carried out with survivors of a variety of different stressors indicates that a large proportion of them perceive positive changes in themselves after the stressor.
This study investigated whether posttraumatic growth could also be found amongst people who had been exposed to particularly severe stresses over a period of several years during the war in the area of former Yugoslavia.
Included in the study were two representative samples of adult returned refugees and displaced people currently living in Sarajevo, Bosnia and Herzegovina three and a half years after the war. The main instrument was a new translation into Bosnian of the Posttraumatic Growth Inventory by Tedeschi & Calhoun (1996). Results indicated some differences in the factor structure as compared with the original. The overall means for the scale were considerably lower than reported in most other studies on other kinds of trauma. Younger people reported considerably more growth.

POSTTRAUMATSKI RAST NAKON RATA KOD IZBEGLICA I RASELJENIH LICA IZ SARAJEVA

Istraživanje sprovedeno sa žrtvama lepeze različitih stresova ukazuje da veliki broj njih doživljava pozitivne promene u svojoj ličnosti povezane sa stresnim iskustvom.
U ovom istraživanju ispitivano je da li se "postraumatski rast" javlja kod ljudi koji su bili izloženi stresovima velikog intenziteta tokom više godina, a u periodu rata na prostoru bivše Jugoslavije.
U istraživanju su korišćena dva reprezentativna uzorka odraslih ispitanika izbeglica. Jednu grupu ispitanika čine lica koja su se nakon perioda izbeglištva vratila u svoje domove, a drugu raseljena lica koja su u trenutku ispitivanja živela u Sarajevu. Istraživanje je sprovedeno 3,5 godine nakon završetka rata. Osnovni instrument bio je Inventar posttraumatskog rasta, čiji su autori Tedeschi & Calhoun (1996), najnoviji prevod. Rezultati pokazujuju da se faktorska struktura instrumenta unekoliko razlikuje u odnosu na onu koja je dobijena na originalnom instrumentu. Globalni prosečni skorovi su značajno niži nego što je to slučaj u većini istraživanja izvedenih na žrtvama drugih vrsta traumatskih iskustava. Mlađi ispitaniki imali su značajno više skorove, tj. kod njih je registrovan veći stepen posttraumatskog rasta.

RIZIČNOST JAVLJANJA POSTTRAUMATSKOG STRESNOG
POREMEĆAJA I POPRATNE DEPRESIVNOSTI
Mirko Bogosavac
Zagreb

U radu smo ispitali u kojem obimu i vezi se posttraumatski stresni poremećaj i depresivnost javljaju kod skupine izbjeglica iz Republike Hrvatske i skupine domicilnog stanovništva iz BiH (RS). Istraživanje je realizirano na prigodnom uzorku 135 domicilnih osoba i 94 izbjeglice iz Republike Hrvatske. Prosječna dob uzorka domicilnih iznosi 32,9 godina a uzorka izbjeglica 36,2 godine (izbjeglištvo datira od ljeta 1995. g). Prema obrazovnoj strukturi, najveći broj ispitanika iz obadvije skupine ima završenu srednju školu (74,4% domicilnih; 83,9% izbjeglica). Obadvije skupine ispitanika su nezaposlene i nalaze se na oskudnoj skrbi humanitarnih organizacija te u pojedinim slučajevima rodbine i prijatelja. Za razliku od domicilnog stanovništva izbjeglice nemaju riješen državljanski status. Prije ovog ispitivanja s ovim ispitanicima nije rađen nijedan od oblika grupnog ili individualnog psihološkog dijagnostičkog ili terapijskog postupka. Instrumenti korišteni u istraživanju su ček lista simptoma PTSP-a (PCL) i Zungova Skala samoprocjene depresivnocti (SDS).
Rezultati dobiveni na ček listi simptoma PTSP-a pokazuju da postoji statistički značajna razlika između skupine izbjeglica i skupine domicilnih ispitanika u razvijenosti simptomatologije i rizičnosti javljanja posttraumatskog stresnog poremećaja. Izbjeglice su statistički značajno rizičnija skupina za javljanje PTSP-a prema sva tri simptomska kriterija u DSM-IV. 27,8 % domicilnih naspram 43,9 % izbjeglica je rizično, od toga 5,2 % domicilnih naspram 17% izbjeglica visokorizično za javljanje PTSP-a.
Rezultati dobiveni na Zungovoj Skali samoprocjene depresivnosti (MDOM=0.52, SD=0.12; MIZB=0.44, SD=0.11) pokazuju da skupina izbjeglica ima statistički značajno razvijeniju simptomatologiju depresivnosti od skupine domicilnih ispitanika. 24,5% domicilnih i 50% izbjeglica pokazuje simptome izražene depresivnosti kod drugih psiholoških i psihijatrijskih poremećaja. Dobivene korelacije između simptomatologije posttraumatskog stresnog poremećaja i depresivnosti su značajne i relativno visoke (rDOM= 0.59, rIZB=0.67) kod obadvije skupine ispitanika. Statistički značajnu razliku između skupine izbjeglica i domicilnih ispitanika dobili smo na korelaciji kriterija B ( stalno proživljavanje traumatskog događaja) i depresivnosti. čini se da je dijagnostički kriterij B najmanje ovisan o razvijenosti depresivne simptomatologije.
Smatramo da su ček lista simptoma PTSP-a i Zungova Skala samoprocjene depresivnosti vrlo pogodni instrumenti za brzi uvid u rasprostranjenost simptomatologije PTSP-a i depresivnosti te za trijažiranje rizičnih i visokorizičnih pojedinaca radi dalje psihološke obrade.
Nedvojbeno je da posttraumatski stresni poremećaj predstavlja izraz patnji traumatiziranih osoba i da, povezan s depresivnosti, značajno smanjuje njihov kvalitet života. Smatramo da je ova relativno visoka povezanost posttraumatske i depresivne simptomatologije posljedica dugotrajne izloženosti kumulativnim stresorima pri čemu su izbjeglice počele gubiti nadu da će se njihov život ikad više vratiti u normalu te se u životnoj situaciji koja ih je snašla općenito osjećaju bespomoćne. Traumatizirani pojedinci svakako trebaju psihološku i drugu stručnu pomoć. Smatramo da tek cjelovit pristup stvaranja sistemskih pretpostavki i uvjeta za socijalnu i psihološku potporu izbjeglim ljudima može osigurati humano uključivanje u zajednicu, a individualnoj terapiji dati mjesto koje ona zaslužuje.

UPOTREBLJIVOST MMPI PROFILA U DIJAGNOSTICI
POSTTRAUMATSKOG STRESNOG POREMEĆAJA
Nataša Jokić - Begić, Dražen Begić

Postraumatski stresni poremećaj (PTSP) se kao dijagnoza pridodaje osobi koja na psihičku traumu reagirala intenzivnim strahom, bespomoćnošću ili užasom. Takva osoba razvija slijedeću grupu simptoma: 1. nametnuto ponovno proživljavanje traume, 2. izbjegavanje podražaja povezanih s traumom i opće povlačanje i otupjelost, 3. opću fiziološku pobudljivost. PTSP se može dijgnosticirati upitnicima, strukturiranim intervjuom ili objektivnim neuropsihologijskim ili psihofiziološkim mjerenjima. Među kliničkim psiholozima MMPI upitnik vrlo je raširen u dijagnostici različitih psihičkih poremećaja i stanja te smo kao cilj ovog istraživanja postavili pitanje koliko je MMPI upotrebljivt u dijagnostici PTSP-a.
Istraživanje je provedeno na 400 ratnih veterana prosječne dobi 35 g. i prosječno srednjeg obrazovanja od kojih su svi odgovarali DSM-IV kriteriju za PTSP. Psihološko ispitivanje uključivalo je ispitivanje intelektualnih sposobnosti i osobina ličnosti što je uključivalo i primjenu MMPI-201 upitnika.
Rezultati su pokazali specifičan MMPI profil kod PTSP-a: Povišena je F skala i neurotska trijada (D, Hs, Hy) no interesantno je da povišena i Pa skala što se objašnjava specifičnom ratnom situacijom na tlu bivše Jugoslavije.

POST-TRAUMATSKA STRESNA REAKCIJA ADOLESCENATA KAO POSLEDICA BOMBARDOVANJA NOVOG SADA
Lada Marinković, Nevena Rončević, Dobrila Radovanov, Aleksandra Stojadinović
Novi Sad

Post traumatska stresna reakcija predstavlja prolazni poremećaj psiholoških, fizioloških i socijalnih funkcija koji se može povezati sa prepoznatljivim traumatskim doživljajem.
Ovim istraživanjem ispitivali smo prisustvo, učestalost i intenzitet post traumatske stresne reakcije kod adolescenata u Novom Sadu nastalih kao posledica NATO agresije. Metod: eksplorativno istraživanje metodom upitnika.
Istrazivanje je sprovedeno u periodu oktobar-decembar 1999. na teritoriji Novog Sada.
Hipoteze:

• Postoji razlika u intenzitetu i i učestalosti ispoljavanja PTS reakcije kod adolescenata u odnosu na uzrast i pol
• Postoji razlika u učestalosti psihosomatskih tegoba pre i posle bombardovanja

Uzorak: 713 adolescenata uzrasta od 10 do 18 godina (267 dečaka i 446 devojčica)
Istraživanje smo sproveli u periodu oktobar-decembar 1999.
Glavni koristeni instrumenti: Upitnikom je mereno prisustvo simptoma neželjenog ponovnog preživljavanja traumatskog dogadaja, simptoma izbegavanja i simptoma povišene budnosti i prenadraženosti.
Odgovori ispitanika su bodovani i klasifikovani u kategorije blagog, srednjeg i jakog intenziteta post traumatske stresne reakcije. upitnik Pitanja kojima smo ispitivali učestalost i intenzitet PTS reakcije sačinjena su prema kriterijumima za dijagnostikovanje post traumatskog stresnog poremećaja (prema DSM IIIR) .
Ispitivana je i učestalost psihosomatskih reakcija (pre i posle bombardovanja).
Rezultati: 79,5% adolescenata iz uzorka pokazuje bar jedan od simptoma PTS reakcije. 71,6% ima blag intenzitet, 27% srednji intenzitet i 1,4% izražava jak intenzitet PTS reakcije. Samo adolescentkinje pokazuju jak intenzitet reagovanja na stresor (2,1%) a u odnosu na dečake imaju i više simptoma srednjeg intenziteta. Blag intenzitet PTS reakcije češći je na uzrastima do 15 godina dok je srednji intenzitet više prisutan kod starijih od 15 godina. I devojčice i dečaci pokazuju veći broj psihosomatskih tegoba u periodu posle bombardovanja (50,2%)u odnosu na period pre bombardovanja (28,3%) što predstavlja statistički značajan porast.

UTJECAJ RATNOG ISKUSTVA NA MENTALNO ZDRAVLJE DECE. PREGLEDNI RAD ISTRAŽIVANJA I ISKUSTVA ČLANOVA DRUŠTVA ZA PSIHOLOŠKU POMOĆ
Jasenka Pregrad
Društvo za psihološku pomoć, Zagreb, Hrvatska

Ratni stres i trauma imali su negativan utjecaj na mentalno zdravlje sve djece (posredno i izravno traumatizirane, kao i prognane), no prognana djeca su najviše stradala. Rezultati različitih istraživanja u prve dvije godine rata pokazuju da ratni stres i trauma imaju negativno djelovanje na emocionalno doživljavanje sve djece, s tim da djeca prognanici imaju nešto izraženije negativne emocije te negativnije viđenje vlastite budućnosti, teškoće u adaptaciji na novu sredinu i savladavnje školskog gradiva. Roditelji i nastavnici procjenjuju emotivna stanja djece boljima nego sama djeca iz čega proizlazi zaključak da se odrasli obrambenim mehanizmom negiranja brane vlastite bespomoćnosti, pa se tako rad s djecom, ali i roditeljima, nastavnicima i drugim za djecu važnim odraslim osobama na ojačavanju mehanizama suočavanja sa stresom i prevenciji PTSP-a pokazuje nužnim za očuvanje njihovog mentalnog zdravlja.
Osnovni principi i strategije edukacije nastavnika sastojale su se od senzibilizacije i upoznavanja s osnovnim pojmovima stresa, traume, gubitaka i njihovih posljedica, te korištenjem redovnog školskog gradiva kao mogućnosti da se prorade stresna iskustva i ojačaju mehanizmi nošenja sa stresom (posebno gradiva hrvatskog jezika, glazbene i likovne kulture). Psihosocijalna podrška obiteljima i djeci u prognaničkim zbjegovima sastojala se od podrške i praćenja pojedinačnih obitelji, te aktivnostima za odrasle i mnogobrojnim aktivnostima za djecu od socijalizacijskih radionica do pomoći u učenju, tretmana enureze i individualne terapije. Praćenje ovih obitelji i djece pokazuje da je većina djece (i obitelji) s vremenom pronašla mehanizme nošenja s ratnim i prognaničkim stresom, no da se posebna pažnja trebala posvetiti djeci koja su imala traumatska iskustva prije samog progonstva, koja su živjela bez roditelja ili s roditeljima čiji su načini suočavanja sa stresom bili slabi, djece iz obitelji koje su preživjele nekoliko traumatskih iskustava i koja su nekoliko godina živjela u prognaničkim kolektivnim zbjegovima. Ova djeca su zadržala visok stupanj post-traumatskih simptoma za cijelo vrijeme trajanja progonstva čime je njihov normalni rast i razvoj doveden u pitanje.
Vrijeme povratka iz progonstva pokazalo se također izuzetno stresnim procesom (oživljavanje starih trauma, retraumatizacija uništenim i porušenim, suživot, nezaposlenost i siromaštvo). Programi psihosocijalne podrške nastavljeni su i u zajednicama povratka. Rezultati pokazuju da i u ovom periodu djeca pokazuju emocionalne smetnje (depresivnost, negativnije viđenje budućnosti), te da su one u korelaciji s načinima i resursima nošenja sa stresom njihovih obitelji.

IZBJEGLIŠTVO KAO FAKTOR HRONIFIKACIJE POST-TRAUMATSKOG
STRESNOG POREMEĆAJA
Nadežda Savjak
Filozofski fakultet, Banjaluka

Rad se fokusira na pitanje kakav je efekat kumulacije ratnih trauma na perzistenciju simptoma PTSP-a kod izbjeglica. Ispitivali smo da li iskustva smrti bliskih osoba, učešća u borbi, neposredna životna ugroženost i svjedočenje tuđoj smrti povećavaju rizik perzistiranja simptoma PTSP-a ukoliko su udruženi sa izbjeglištvom.
Ispitano je 229 ispitanika - 94 izbjeglice i 135 domicilnih osoba. U uzorku dominiraju muškarci između 30 i 40 godina, sa srednjom stručnom spremom..Polovina uzorka je u braku,a svi su bez stalnog zaposlenja.
Listom životnih događaja inventarisano je pojavljivanje 65 stresnih-traumatskih ratnih i poslijeratnih iskustava, te identifikovana kumulativna izloženosti. Prisustvo, odnosno otsustvo PTSP-a ispitano je na osnovu samoprocjene ček listom simptoma sastavljenoj prema kriterijima DSM IV. U cilju odgovora na postavljeno pitanje poredili smo domicilne ispitanike i izbjeglice, sa i bez pomenutih traumatskih iskustava, kako međusobno, tako i unutar svake podgrupe. (Scheffe-ov test multiplih poređenja razlika između aritmetičkih sredina na ček listi PTSP-a).
Dobijeni rezultati pokazuju da postoji statistički značajna razlika izmedju izbjeglica i domicilnih u pogledu pojavljivanja simptoma PTSP-a . Kod 42.5% izbjeglica ( u odnosu na 26.7% domicilnih) na osnovu samoprocjene utvrđen je rizik javljanja PTSP-a prema DSM IV kriterijima. 17% izbjeglica u odnosu na 5.2 % domicilnih je visokorizično.
Unutar grupe domicilnih, kao i unutar grupe izbjeglica ne postoje statistički značajne razlike u učestalosti simptoma PTSP-a između onih koje jesu i onih koji nisu imali ispitivana traumatska iskustva .čini se da efekat pojedinačnih ratnih trauma vremenom blijedi, a da izbjeglice dosljedno imaju učestalije simptome od domicilnih, bez obzira na to da li su izložene kumulaciji traumatskih iskustava.
Iskustvo smrti bliskih osoba je jedina od ispitivanih ratnih trauma koja 3 godine poslije rata dovodi do značajne razlike izmedju učestalosti simptoma PTSP-a , ali samo u grupi izbjeglica. Ovo potvrđuje nalaze drugih istraživača o povećanoj vulnerabilnosti onih sa kumulativnim gubicima i indirektno ističe značaj socijalne podrške u procesu prevladavanja.

POREMEĆAJI MENTALNOG ZDRAVLJA KOD ADOLESCENATA I ODRASLIH NEPOSREDNO POSLE NATO BOMBARDOVANJA
Nila Kapor-Stanulović
Filozofski fakultet, Novi Sad

Istraživanje je sprovedno tokom poslednjih nedelja NATO bombardovanja, sa ciljem da se dobiju odgovori na dva istraživačka pitanja:

• u kom su stepenu prisutni poremećaji mentalnog zdravlja kod adolescenata i odraslih?; i
• koje su varijable u korelaciji sa stepenom poremećaja mentalnog zdravlja?

Istraživanje je sprovedeno na uzorku od 368 adolescenata i odraslih iz Novog Sada i Zrenjanina.
Korišćeni su sledeći instrumenti: Upitnik EXP-COP-99 (Kapor-Stanulovic & Zotovic, 1999), Bekov inventar depresivnosti, Spilbergerova skala anksioznosti i Lista simptoma PTSD (Kapor-Stanulovic & Zotovic, 1999).
Osnovni rezultati: više od 60% ispitanika ima u značajnom stepenu prisutne simptome PTSPa, dok su simptomi depresivnog poremećaja i anksioznosti prisutni kod značajno manjeg broja ispitanika. Nivo poremećaja bio je u vezi sa sledećim varijablama: pol, starost, zanimanje, struktura porodice i subjektivna procena događaja.

PTSP KOD DECE DVA MESECA NAKON NATO BOMBARDOVANJA
Marija Zotović
Filozofski fakultet, Novi Sad

Istraživanje je sprovedeno dva meseca po završetku NATO bombardovanja, sa ciljem da se dobiju odgovori na dva istraživačka pitanja: (1) kolika je učestalost simptoma PTSP-a kod dece i adolescenata i (2) koje su varijable u korelaciji sa nivoom simptoma PTSP-a.
Istraživanje je sprovedeno na uzorku od 333 dece iz Novog Sada. Uzorak je uključivao tri uzrasne grupe: (a) učenike V razreda osnovne škole, (b) učenike VIII razreda osnovne škole i (c) učenike I razreda srednje škole. U svakoj starosnoj grupi bilo je ispitanika muškog i ženskog pola u podjednakom broju.
Korišćeni su sledeći instrumenti: Upitnik EXP-COP-99 za decu (Zotovic & Kapor-Stanulović, 1999), Skala uticaja događaja (Horowitz et al., 1979); i Risk skala (Grossman et al., 1986).
Osnovni rezultati: 60% ispitanika ima u značajnom stepenu prisutne simptome PTSP-a (40% ispitanika ima PTSP umerenog intenziteta, a 20% ima PTSP velikog intenziteta). Nivo poremećaja je u korelaciji sa sledećim varijablama: pol, školski uspeh, socijalna podrška, strategije prevladavanja, izloženost stresu tokom bombardovanja i izloženost stresu tokom života pre bombardovanja.

MENTALNO ZDRAVLJE POMAGAČA

Uvod: Programi psihosocijalne pomoći žrtama rata su započeli ubrzo nakon što su pomagači shvatili da je rat naša realnost, sa svim pogubnim posledicama koje sobom nosi. Pomažući, pre svega izbegloj populaciji, suočavali su se sa intenzivnom patnjom i gubicima kojima su bili izloženi pomenuti ljudi.
Trebalo je da prodje izvesno vreme, da bi se jasno iskristalisalo da su pomagači u paradoksalnoj poziciji, da žive i sami u ratnom okruženju i da pritom oni pružaji pomoć drugima. Drugim rečima da su izloženi paralelno i primarnoj i sekundarnoj traumatizaciji.U drugoj polovini 1994. počinju prvi strukturisani programi pomoći pomagačima i traju u različitim oblicima do danas.
Metod: Različite institucije i profesionalci su dali podrsku programima za pomoć pomagačima. Tako su se razvili različiti programi za različite profesionalne profile pomagača: za školske psihologe koji su radili sa traumatizovanom decom i njihovim porodicama, za saradnike na programima Crvenog krsta, za pomagače na projektima Unicefovog psihosocijalnog programa, za profesionalce u okviru Primarne zdravstvene zaštite i Psihološko-psihijatrijske službe. Naposrednih povoda za uvodjenje ovakvih programa je bilo mnogo: prvi talas izbeglica iz Hratske, drugi talas izbeglica iz Bosne, novi talas izbeglica iz Hrvatske, talas interno raseljenih lica sa Kosova i NATO bombardovanje Jugoslavije. I pored toga životni kontekst pomagača koji se sastojao u intenzivnm političkom i egzistencijalnom pritisku koji je postojao spolja i iznutra. Prikaz ovakvih različitih metoda od strane učesnika simpozijuma pruža okvir za razumevanje metodologije rada u okviru oblasti pomoći pomagačima.
Rezultati: Evaluacija efekata programa je radjena u okviru pojedinačnih programa i ovi rezultati daju smernice za razvijanje dalje metodologije rada u ovoj oblasti. Važan rezultat predstavlja saznanje da edukacija i aktivan stav u kriznim situacijama, kao i sam pomagački rad predstavljaju zaštitne faktore. Ali to nije dovoljna zaštita. Emocije i telesno ostaju pod rizikom. Kraeativnost, igra i humor takodje nedostaju.
Zaključak: Prikaz metoda i rezultati će poslužiti za diskusiju koja može da pruži okvir za stvaranje kurikuluma za kontinuirano uključivanje ove važne oblasti u zaštiti mentalnog zdravlja.

PSIHOLOŠKA POMOĆ POMAGAČIMA - JEDAN MODEL INTERVENISANJA
NAKON BOMARDOVANJA
Jelena Srna, Irena Radić
Filozofski Fakultet, Beograd

Istraživanje koje ćemo prikazati je deo jednodnevnog intenzivnog preventivno -interventnog- programa POMOĆ POMAGAČIMA, koji je realizovan 1999 g. u Srbiji, tokom šest meseci od prestanka NATO bombarovanja, uz podršku Crvenog krsta Srbije i Jugoslavije i Medjunarodne Federacije društava Crvenog Krsta i Crvenog Polumeseca (IFRC).
Ciljevi programa su: prorada aktuelnog ratnog stresa, prevencija primarne i sekundarne ratne traumatizovanosti i sindroma izgaranja, kao i obuka studenata i nastavnika u pružanju urgentne psihološke pomoći u ratnim okolnostima.
Program se sastoji iz tri dela - 1. prorade stresnog materijala (individualna i grupna), 2. radionica (relaksacija i psihosocijalna podrska) i 3. treninga samopomoci.
Kroz program je proslo 267 pomagača: (sekretara i saradnika, opštinskih organizacija Crvenog krsta u Srbiji), i 156 nepomagača: (100 studenata psihologije sa Filozofskog fakulteta u Beogradu i 56 nastavnika i saradnika jedne beogradske osnovne škole.)
Stresni materijal je individualno proradjivan uz pomoć specijalno konstruisanog upitnika RM 1 kojim smo istovremeno prikupili i podatke za istraživanje intenziteta i kvaliteta stresora, psiholoških reakcija na stres i načina prevladavanja. Upitnik RM2 odnosio se na evaluaciju programa POMOĆ POMAGAČIMA.
Podaci iz oba upitnika podvrgnuti su kvantitativnoj i kvalitativnoj analizi sa ciljem da ponudimo odgovore na sledeća pitanja:

• Kolika je praktična vrednost programa POMOĆ POMAGAČIMA ?
• Da li pomagači psiholoski specificno dozivljavaju ratni stres (u odnosu na studente i nastavnike)?

DIJAGNOSTIKOVANJE U GEŠTALT TERAPIJI
Lidija Popović

Dijagnostikovanje u Geštalt terapiji ima za cilj postavljanje radne hipoteze na osnovu koje terapeut kreira intervencije. Po formi "dijagnoza" je vrednosno neutralna, bihejvioralna deskripcija koja dopušta reviziju u bilo kom času, a nije svrstavanje osobe u kategorije.
Nepostojanje dijagnostičkih kategorija i interesovanje za "dijagnostikovanje procesa", a ne forme, u okviru Geštalt terapeutskog sistema daje mogućnost dijagnostikovanja preko koncepata razvijenih u teoriji Geštalt terapije.
Da li će Geštalt terapeut "dijagnostikujući" klijenta početi od funkcija kontakta (fenomenološkog opisa), razvijenosti faza u ciklusu kontakta, mehanizama odbrane koji održavaju disfunkciju nastalu u ciklusu kontakta ili od Funkcija Ličnosti, od manjeg je značaja, jer tek svi uključeni zajedno daju "dobar geštalt", koji predstavlja "procesnu" dijagnozu.

PODRŠKA I FRUSTRACIJA U GEŠTALT TERAPIJI
Dušanka Jovanović

Oslonac u sebi se nalazi učenjem kako sebe prekidamo u kontaktu i izbegavamo odgovornost da koristimo lične kapacitete za podršku; kada se to iskusi i osvesti - time se probijamo do svog autentičnog Ja. Podrška u sebi je nalaženje svoje centriranosti kroz korišćenje repertoara podrške iz svog sistema, kao i iz sredine .
Balansiranje frustracije i podrške u terapiji se postiže zadržavanjem odnosa u Ja -Ti relaciji i sada i ovde kontekstu u kojem će klijent osvestiti svoje mogućnosti za prevazilaženje zastoja.
Podrška u geštalt terapiji se može razumeti kao specifična terapijska intervencija, drugačija za svaku fazu ciklusa kontakt - povlačenje. Kako bi se ostvario terapijski cilj - da se ponovo uspostavi spontano i nesmetano odvijanje kontakta organizma i sredine, neophodno je da terapeut dijagnostikuje mesto i način prekida kontakta, tj. fazu u ciklusu i mehanizme prekida. Ispravno dijagnostikovanje mu omogućava da odredi i potrebni nivo podrške ili frustracije koji će obezbediti poverenje za terapijski odnos i proces koji sledi.
Prevazilaženje zastoja u svakoj fazi kontakta, podrazumeva odredjene terapijske strategije i specifičnu terapijsku podršku. Dakle, različiti poremećaji odslikani kroz različite tačke prekida ciklusa kontakta zahtevaće i specifično ponašanje i specifičnu intervenciju terapeuta.

SELF U ADOLESCENCIJI
Ljiljana Tešanović

U toku formiranja selfa adolescent prolazi kroz niz ličnih pokušaja adaptacije na novonastale razvojne zahteve da se oslobodi self deteta i ostvari za život sposoban self.Self je shvaćen kao sistem funkcija koji se odvija na granici kontakta i koji integrativno i kreativno organizuje odnos organizmai sredine. Razvoj selfa, dakle, predstavlja reorganizaciju interpersonalnih odnosa i diferenciranje unutrašnjeg iskustva u celokupnom polju. Self deteta je ukorenjen u porodično polje, granica je veoma popustljiva, te stoga dete lako introjektuje stavove roditelja. Self adolescenta nastoji da se odvoji od miljea porodice i njegova granica mora da odigra ulogu separacije od roditelja, šireg sveta odraslih i ostalih vršnjaka. U početku je ona ogoljena i osetljiva i u toj fazi razgradnje adolescent štiti svoj krhki self projekcijom, narcizmom, besom, odigravanjem itd. Sa pojavom novih veština kontakta, omogućena je globalna rekonstrukcija mentalnog života, tj. pojava faze produbljivanja unutrašnjeg života. Self eksperimentiše sa opuštanjem granica, odnosi su složeniji i bogatiji i vode svom konačnom cilju, fazi integracije. Granice su sada dovoljno elastične i otporne da zadrže zreo kontakt, integrisani su različiti aspekti selfa i energija se usmerava ka životnim problemima. Time je adolescent završio razvojne zadatke uspostavljanja selfa i spreman je za egzistencijalne zadatke života.

GEŠTALT SAVETOVANJE U PREDŠKOLSKIM USTANOVAMA
Biljana Stojanović

Cilj savetovanja jeste pripremanje vaspitača za primenu principa geštalt savetovanja u predškolskim ustanovama. Naime, vaspitači se kroz sopstveni doživljaj i iskustvo osposobljavaju za vaspitni rad, konkretno za uspešniju komunikaciju sa decom i roditeljima.

GUBITAK EGO FUNKCIJA I KONCEPT ANKSIOZNOSTI
Marija Stefanović

Proces mobilizacije čini fizičku osnovu za delovanje u svetu, snabdevajući energijom i snagom akciju koja čini kontakt mogućim.
Anksioznost je fenomen koji dovodi do prekida spontanog ciklusa kontakta i to u fazi mobilizacije, tj. narastajućeg uzbuđenja i energizacije. To je napor osobe da izbegne kontakt koji je postao nesvesna i asimilovana navika i vodi ka neurotičnom ponašanju i poremećajima.
Tako se gubi osećaj za granice , za mesto, pravo interesovanje ..... , gube se osnovne funkcije selfa identifikacija i alijenacija. Sledeće funkcije selfa manipulacija i orjentacija ostaju bez baze jasno identifikovane potrebe.koja bi vodila u adekvatnu akciju , do asimilacije i rasta organizma koji su krajnji ciljevi kontaktiranja.

KONCEPT DESTRUKCIJE I AGRESIJE U GEŠTALT TERAPIJI
Gordana Mićović

Na pitanje da li je agresija nepoželjan nagon ili da li bi čovek bio to što jeste da nije agresivan, Perlsov odgovor je da je agresija biološka funkcija nužna za rast i razvoj u polju, ali da se vremenom preokrenula u instrument kolektivnog ludila.
Da bi smo postali ravnopravni članovi društva ne znači da je potrebno odreći se i onih oblika destruktivnosti i agresivnosti koji su neophodni za život , zdravlje, kontakt.
Ne korišćenje agresije u funkciji razvoja ,tj. kao zdrave funcije ukazuje na postojanje introjekcije, retrofleksije i projekcije agresije, tj. na žrtvovanje selfa pri čemu je sačuvan građanski mir i poredak.
Očuvanje agresije kao zdrave biološke funkcije nužne za rast i razvoj u polju zavisi od mudrosti roditelja posebno u oralnoj fazii a u kasnijem razvoju od uticaja društva.Bez instikta gladi pitanje destrukcije i agresije po Perlsu ne može biti razrešeno.
U terapijskom procesu važno je da je terapeut upoznat sa sopstvenom agresijom jer terapeut sa nerešenim pitanjaima u vezi sopstvene agresije neizbežno stvara zabranjene zone za svoje pacijente.

TRETMAN STRAHA U GEŠTALT TRAPIJI
Radmila Stojadinović Kostić

Strahovi su ćesto razlog za dolazak na savetovanje i terapiju. Ljudi imaju više strahova nego što se misli, uz svaki otvoreno ispoljen strah postoje i mnogi neispoljeni. Strahom se osoba udaljava od neprijatne stuacije, kontakt koji je u njoj moguć izgleda joj opasan, energija raste, ali se koristi za izbegavanje te opasnosti. Strah od određene situacije i ponašanje izbegavanja te situacije mogu da budu fobični i realni. Važno je da se obrati pažnja na to koji su strahovi fobični a koji imaju realnu osnovu.
U tretmanu straha u geštalt savetovanju i geštalt terapiji primarno je da se strah precizno percipira a zatim doživi u svojoj punoj meri i stvarnom značenju, što pomaže da ga klijent istraži, bolje upozna i da mu se približi. Tako otkriva kada i kako se strah javlJa i koju funkciju ima. Sledeći korak je da se strah prihvati, što menja stav i ponašanje prema njemu.

TRANSFER I KONTRATRANSFER U GEŠTALT
TERAPIJI I GEŠTALT SAVETOVANJU
Mladen Kostić
Beograd

Kako transfer i kontratransfer utiču na odnos između terapeuta (savetnika) i klijenta i na tok terapijskog procesa nužna je njihova prorada u toku ovog procesa. Transfer se posmatra sa fenomenološkog i dijaloškog stanovišta kao način organizacije polja. Proaktivni i retroaktivni kontratransfer i projektivna identifikacija označavaju neke karakteristike odnosa terapeuta prema klijentu i terapijskoj situaciji. Izneti su mogući načini rada sa transferom i kontratransferom bazirani na geštalt terapijskom pristupu.

STATUS ZDRAVSTVENOG PSIHOLOGA U PRAKSI: ORL KLINIKA
I OPERACIJA KRAJNIKA U DECE
Mirjana Ajduković
KCMF ORL Beograd

U razvojnom periodu detinjstva i mladosti TA je najčešće prva i/ili jedina hirurška intervencija. Zbog nekih specifičnosti, za neku populaciju dece, TA može predstavljati stresogeno iskustvo.
Neki simptomi poremećaja ponašanja i navika mogu se manifestovati odloženo, nakon tri do šest meseci od izvršene operacije, pa ih roditelji ne povezuju sa istom.
I pored savremenih uslova lečenja, prevencije i nege koje se danas primenjuju, nije moguće obezbediti prisustvo majke na odeljenju.
Desetogodišnjim praćenjem ponašanja dece na Dečijem odeljenju ORL klinike u Beogradu zapažene su razlike u modalitetima ispoljavanja strahova kod oba pola, na starijem i mlađem uzrastu i u preoperativnoj i postoperativnoj fazi.
Autor govori o preventivnom radu psihologa i dijagnostici dece sa rizikom od poremećaja navika ili ponašanja tokom hospitalizacije ili nakon nje, i o načinu kojim se deca brane od stresa.

RACIONALNO-EMOTIVNA EDUKACIJA U GRUPAMA ADOLESCENATA
Mirjana Beara, Vladan Beara
NVO Psihofon, Novi Sad

Racionalno-emotivna edukacija (REE) je preventivno-edukativni pristup, zasnovan na teoriji i tehnikama Racionalno emotivne terapije ponasanja (REBT). Cilj REE je primarno da nauči decu i mlade osnovnim načelima racionalno - emotivnog mišljenja: da su naše misli uzroci naših emocija i da promenom tih razmišljanja možemo promeniti i to kako se osećamo. Kroz REE se ističu veštine mišljenja pri čemu adolescenti uče da procenjuju sopstveno razmišljanje na osnovu racionalnih kriterijuma i time se osposobljavaju da prepoznaju svoja sopstvena iracionalne misli i uverenja kada teškoće nastanu u budućnosti. Time se smanjuje verovatnoća za pojavu i/ili ublažavaju emocionalni i drugi problemi i poremećaji.
Radeći originalni program radionica, osmišljen na temeljima REE i REBT, ustanovili smo da za ovakve preventivne programe postoji veliko interesovanje kod mladih. Uzrast sa kojim radimo su adolescenti i stariji adolescenti, okupljeni u malim grupama (10 -12 učesnika). Cilj programa je učenje prepoznavanja iracionalnog mišljenja i uverenja i povećavanje racionalnosti mišljenja u glavnim oblastima života mladih (samoprihvatanje, partnerski odnosi, postizanje životnih ciljeva). Svi učesnici su na kraju programa pokazali napredak u pravcu racionalnijeg mišljenja (merenog Inventarom ideja Kassinove, Crisci & Tiegerman).

STUDENTI PSIHOLOGIJE, MEDICINE I PEDAGOGIJE KAO POTENCIJALNI VOLONTERI
Mirjana Beara, Jelena Mimić, Milica Babić, Nevena Savić, Aleksandra Birta
NVO Psihofon, VoleNS, Novi Sad

Volonterizam nudi alternativu podeli rada i omogućava mladim ljudima da rade za zajednicu istovremeno razvijajući svoje veštine i učeći nove. U najširem smislu definiše se kao neprofitna i neplaćena aktivnost, kojom pojedinci/ke doprinose dobrobiti svojih suseda, zajednice ili celog društva.
U radu sa mladima u okviru projekata Društva za zaštitu mentalnog zdravlja Psihofon, uočena je njihova želja da se angažuju u manje ili više strukturisanim aktivnostima, koji bi doprinosili dobrobiti zajednice i/ili pojedinih ciljnih grupa.
Da bi smo proverili koliko je ova tendecija zastupljena medju studentima humanističkih profesija novosadskog univerziteta, ispitali smo interesovanja i stavove studenata psihologije, medicine i pedagogije prema volonterskom angažovanju, kao i njihovu spremnost da se lično angažuju na taj način.
Prigodan uzorak je sačinjavalo 167 studenata ( psihologija 70, pedagogija 55 i medicina 46). Rezultati pokazuju da oko 90% ispitanih ima izrazito ili umereno pozitivan stav prema volonterskom angažovanju mladih. Volonterizam se doživljava kao šansa da se primene i upotpune teorijska znanja sa fakulteta a da se ujedno i pomogne. Preko 85% je spremno da se lično angažuje u volonterskom radu. Oko 95% ispitanika se slaže da fakultet ne zadovoljava sve njihove potrebe za znanjem i praksom i procenjuje da nakon završetka fakulteta neće biti potpuno osposobljeni za rad sa korisnicima, te da je volonterski angažman način da se ti nedostaci (pre svega prakse) nadomeste. Najveće interesovanje studenata postoji za rad sa decom i mladima, u programima psihosocijalne podrške, koji bi bili kreirani uz saradnju i pomoć stručnjaka. Samo oko 15% ispitanih su već imali nekog iskustva u volonterskom radu.

TRANSTEORIJSKI MODEL PSIHOTERAPIJSKE PROMENE
Vesna Gavrilov
Filozofski fakultet, Novi Sad

Autor u radu predstavlja transteorijski model psihoterapijske promene Prochaske i DiClementea. Ovaj model je nastao kao rezultat višegodišnjeg istraživačkog programa posvećenog rešavanju pitanja bazične strukture promene ponašanja u toku psihoterapijskog tretmana i komparativne analize vodećih psihoterapijskih pravaca.
Identifikuje se pet stadijuma kroz koje prolazi svaka modifikacija ponašanja: prekontemplacija, kontemplacija, priprema, akcija i održavanje promene. Na kraju diskutuju se i procesi promene i njihova povezanost sa navedenim stadijumima.

MENTALNO ZDRAVLJE ZAPOSLENIH NA PRIVREDNOM OBJEKTU KOJI JE VIŠE PUTA BIO BOMBARDOVAN TOKOM NATO AGRESIJE
S. Milanović, V. Tišma- Spasojević
Institut Vinča, Beograd

Psihološko ispitivanje je obavljeno kao deo medicinskog pregleda radnika jednog privrednog objekta, hemijske instalacije, koja je bombardovana više puta u toku NATO agresije. Zdravstveni pregled je predložen od strane referentne ustanove koja je radila ambijentalni monitoring. Medicinski monitoring je trebalo da upotpuni podatke o razmerama štetnosti po čoveka i životnu sredinu.
Ispitana su 104 radnika. Ispitivanje je obavljeno u prvoj polovini marta 2001. god. Ispitivanje je obavljeno Cornell Indexom i intervjuom u polustandardizovanoj formi (klasična anamneza, sa akcentom na subjektivno zdravstveno stanje i značaj Balkanskog sindroma). Radnici su u najvećem broju u starosnoj dobi od 30-50 god., sa srednjom stručnom spremom, muškarci. Za vreme bombardovanja su bili ili radno angažovani, ili mobilisani. Iako je bombardovanje same instalacije bilo višestruko, žrtava nije bilo.
38 ispitanika, što čini 36% ispitane populacije, je ispoljilo odredjene psihološke probleme. U svom najizraženijem obliku problemi psihološke prirode nisu samostalni, već su uz druge vrste zdravstvenih problema. Oni koji se javljaju kao samostalni su umereni i posledica su post-traumatskog stresa 16 ispitanika je odredjene psiho-somatske probleme dobilo od vremena bombardovanja, dok su 22 ispitanika imala problema u zdravstvenom funkcionisanju, a nakon bombardovanja problemi su se intenzivirali. Niko od ispitanika, bez obzira na dvogodišnji period lečenja, ne smatra da se izlečio, s obzirom da su svi bili kod lekara i pod terapijom.
Ispitanici sa izraženijim zdravstvenim problemima su više zabrinuti za svoje zdravlje i u budućnosti. Sa druge strane, u odnosu na Balkanski sindrom, malo je lične zabrinutosti, ona se prvenstveno odnosi na strah za zdravlje dece.

DUŠEVNO ZDRAVLJE ADOLESCENATA "NEKAD I SAD"
Radmila Milovanović

Podstaknuta stalnim izricanjem proizvoljnih i pesimističkih procena duševnog zdravlja naše populacije "nakon proteklih 10 godina" i svojim takodje proizvoljnim utiskom ,da bar kad je o adolescentima reč (populacija sa kojom radim dvadeset tri godine), stvari ne stoje baš toliko crno u odnosu na "ono pre",odlučila sam da ponovim istraživanje koje sam obavila 1985 godine,dakle pre,ravno šesnaest godina.I tada i sada adolescentima uzrasta od 14 do 19 godina (učenici I, II, III i IV razreda srednjih škola) dat je upitnik zatvorenog tipa sa samo četiti pitanja koji je imao za cilj testiranje hipoteze o postojanju "klastera adolescentnih teškoća", tipičnih adolescentnih racionalizacija o uzrocima tih teškoća i izvorima i sredstvima za njihovo prevazilaženje. Statističkom analizom značajnosti razlika odgovora dobijenih "nekad i sad"na uzorku od po 500 ispitanika, dobijeni su zanimljivi podaci koji su uglavnom potvrdili postavljene hipoteze.

GEŠTALT STUDIO BEOGRAD
Lidija Pecotić
Geštalt studio, Beograd

Prezentacija škole za edukaciju iz oblasti psihoterapije GEŠTALT STUDIA BEOGRAD od osnivanja 1990 do danas.

NAJČEŠĆI ZDRAVSTVENI PROBLEMI I ZDRAVSTVENE POTREBE RASELJENOG, RADNO AKTIVNOG STANOVNIŠTVA ZA KOSOVA U 2000. GODINI
Milena Popović Stojanović, Erzika Antić
Zavod za zaštitu zdravlja, Vranje

Predmet istraživanja je da se utvrde najčešći zdravstveni problemi i zdravstvene potrebe raseljenog, radno aktivnog stanovništva sa Kosova u 2000.g.
U metodologiji rada korišćena je anketa, a od statističkih parametara index strukture i rang.
Nakon statističke obrade došlo se do sledećih rezultata:
Analizirajući psihičko i fizičko zdravlje kod raseljenih lica, može se primetiti da stoje u pozitivnoj korelaciji , a odgovor na ovo pitanje se može naći u doživljenom i preživljenom stresu kao uzroku ne samo gorem psihičkom, već i gorem fizičkom stanju zbog razvoja psihosomatskih bolesti usled dejstva dugotrajnog stresa.
Po pitanju zdravstvenih problema i o potrebnoj medicinskoj pomoći, raseljeno stanovništvo je u 48,00% slučajeva izjavilo da im je potrebna psihološka pomoć, 16,70% se izjasnilo za internističku pomoć, 15,70% za stomatološku, 7,80% za psihijatrijsku...
Više od polovine, 62,60% raseljenog, radno aktivnog stanovništva smatra urgentnim da nešto više sazna o mentalnom (duševnom) zdravlju, 19,60% o kardiovaskularnim bolestima ...
Sve ovo ukazuje da je dejstvo stresa imao najveći uticaj na mentalno, duševno zdravlje radno aktivne populacije raseljenih lica sa Kosova, te da im je pomoć u ovoj oblasti zaštite zdravlja najpotrebnija.
Obzirom da 9,30% raseljenih lica boluje od neke kardiovaskularne bolesti (hipertenzija, infarkt...) navodi da je i u ovom slučaju stres bio i ostao dominirajući faktor i samim tim i uzrok za nastajanje neke od kardiovaskularne bolesti.
Kako, više od 3/4 raseljenog stanovništva smatra da je za njihovu bolju zaštitu zdravlja neophodan rad savetovališta za mentalno zdravlje, time se samo potvrđuje činjenica da je stres prateći momenat raseljenog stanovništva.
* Zaštita i unapređivanje zdravlja dobija centralno mesto u svim razvojnim strategijama, jer sposobnost razvoja društva zavisi od zdravlja stanovništva.
* Smanjivanje prevalencije mentalnih poremećaja koja se može ostvariti stabilizacijom socijalne politike i ekonomske situacije, kao i radnim angažovanjem radno aktivne populacije; razvojem sveobuhvatnih programa prevencije i lečenje u primarnoj zdravstvenoj zaštiti.
* Mentalna higijena i duševno zdravlje ljudi mora biti priznata kao svrha brige za čovekovo zdravlje i postati predmet velikog istraživačkog interesovanja.
* Otvaranje savetovališta za mentalnu higijenu i čuvanje mentalnog zdravlja, (sa upustvima za adekvatno prevazilaženje stresa), mora postati cilj preventivne zdravstvene zaštite.

IZVORI U SAGLEDAVANJU I RAZUMEVANJU POSLEDICA RATA
Branko Rakić
Beograd

Autor saopštava svoje poglede na osnovu individuo- i sociocentričnog rada i psiholoških teorija. Brojni su izvori o uzrocima nastajanja mržnje, krvoločštva i zla. Duševno zdravlje naroda bilo je ugrožavano autokratizmom, paranojom, deluzionim mišljenjem, autizmom i drugim iskustvima i doživljajima.

• Tipologizacija nasilja ne može se svesti samo na jedan uzrok (Klinberg).
• Kako formirati početni sintetički zbornik?
• Potreba interdisciplinarnih istraživanja o manipulisanju zlom i mržnjom u prirodi čoveka i njegovim društvenim odnosima.
• Potreba da se izgrađuje metodologija (putem učenja i internalizacije) različitog mišljenja.
• Autor saopštava da je pred rat u Bosni pisao o izazivanju rata i bio odbijan u nekim redakcijama.
• U vezi sa multietničkim, multiverskim i multikulturnim delovanjem autor saopštava svoja iskustva (Kosmet, 1954-1962).
• Autor se zalaže za produbljenije i slojevito metodološko obogaćivanje u radu brojnih psihologa, lekara i pedagoga (radionice, projekti, simpozijumi i drugo).
• Autor pojačava svoje stavove dokumentacijom plodnog rada sa studentima medicine i psihologije u Crvenom krstu Srbije ('50. godine).
• U radu sa manjim seoskim zajednicama u Srbiji, autor se zalaže kako bi se što više koristio faktor nadanja i očekivanja.

U vezi s tim, u odnosu na borbu protiv mržnje i zla, autor predlaže produbljenije zasnivanje muzeja. Ukratko, trebalo bi da muzeji predstavljaju ne samo kako je čovek upoznavao stvari i ratove (Pariz, London, Atina, Kairo), nego i sebe i svoje odnose sa drugima, svoje potencijale. Otkrivanje prirode i zla u čoveku i njegovim zajednicama mogu se predstaviti!

• Autor podseća na rasprave o izazovima društvenog previranja u ratu i posle (Sabori, Psihološke novine, Apel zagrebačkih psihijatara). Autor se saglašava sa naučno upitnim i slojevitim mišljenjem prof. Ivića, koje zahteva dalja istraživanja.

PSIHOLOŠKA PRIMARNA PREVENCIJA U UNAPREĐIVANJU MENTALNOG ZDRAVLJA
Vesna Tomić
Institut za zaštitu zdravlja Srbije "Dr Milan Jovanović Batut", Beograd

Definišući teorijski okvir rada pošli smo od pretpostavke da je: svaki čovek kao svi ljudi, kao neki ljudi, i kao nijedan drugi čovek.
Problematizirajući problem menatlnog zdravlja građana i psihološke primarne prevencije u njemu pošli smo od: visoke povezanosti mentalnog zdravlja sa ostalim aspektima zdravlja (fizičkim i socijalnim), definicije stresa kao bolesti sadašnjosti i budućnosti, stanja društvene krize u našoj zemlji koja traje već više od decenije, i štetnih posledica neadekvatnog mentalnog zdravlja kroz njegove direktne posledice: porast incidence depresija, neuroza i suicida; kao i indirektnih: porast broja narkomana, anoreksija, i članova mladih u sektama.
U definisanju mentalnog zdravlja postoje različiti pristupi: od optimalnog mentalnog zdravlja, preko srčane ličnosti do njenog izjednačavanja sa inteligencijom. Zajednički imenitelj svima njima je uspešno funkcionisanje pojedinca na individualnom i socijalnom planu, procesima individuacije i socijalizacije.
Psihološka primarna prevencija je skup mera na zaštiti i unapređenju zdravlja. Primena svake od tih mera počiva na činjenici da je veštine unapređivanja zdravlja moguće naučiti i da je pojedinac sposoban da prihvati odgvornost za sebe.
Postoje dva pristupa psihološkoj primarnoj prevenciji:

1. Kognitivistički - koji se sastoji u veštinama prevladavanja stresa;
2. Humanistički - ovladavanje veštinama "učenja za život".

Interpersonalni programi primarne prevencije ostvaruju se kontaktom "lice u lice", nekom od metoda: intervencija u krizi, savetovališni rad, edukacija.
U zaključku ističemo neke praktične preporuke za unapređivanje mentalnog zdravlja kroz psihološku primarnu prevenciju:

• upražnjavanje fizičkih aktivnosti, opuštanja i relaksacije;
• konstruktivne socijalne komunikacije - razvoj socijalne inteligencije;
• razvijanje emocionalne inteligencije;
• razvijanje različitih interesovanja;
• razvijanje smisla za humor;
• konstruktivno rešavanje životnih problema.

NEKE POSLEDICE DRUŠTVENE KRIZE NA MENTALNO ZDRAVLJE GRAĐANA
Vesna Tomić
Institut za zaštitu zdravlja Srbije "Dr Milan Jovanović Batut", Beograd

U poslednjih desetak godina naše stanovništvo preživljava duboku društvenu krizu koja svoje posledice ostavlja kako na mentalno tako i na fizičko i socijalno zdravlje građana. U tom kontekstu možemo da govorimo o pojavi svakodnevne psihopatologije koja se razvija u dva pravca:

1. Stanju beznađa, apatije, depresije;
2. Stanju napetosti, netrpeljivosti, anksioznosti, povremene agresivnosti.

Proteklu deceniju na tlu Jugoslavije karakterisala je mržnja koja se održava transgeneracijski. Stvarana je kohezija grupe kroz mržnju prema realnom i imaginarnom neprijatelju. Agresija se širila horizontalno. Opšte stanje menatlnog zdravlja građana je takvo kao da im je duh zauvek otrovan.
U toku bombardovanja građani su bili izloženi kolektivnom stresu koji je samo delimično bio ublažen anonimnošću žrtve. Jedna od njegovih posledica bili su različiti strahovi od klaustrofobije do straha od smrti, često udruženi sa depresijom. Nakon bombardovanja došlo je do porasta psihosomatskih oboljenja i hronične traumatologije kroz negativne psihološke pojave udružene sa posledicama na biloškom i socijalnom planu.
Kod izbeglih i prognanih lica posledice na mentalno zdravlje bile su: gubitak samopoštovanja, problemi identiteta u mešovitim brakovima, depresija, bespomoćnost, sumnja u svoje mentalno zdravlje, situaciono uslovljena paranoidnost, ambivalentnost, pasivnost - sve one kao i brojne druge u okviru izbegličkog sindroma.
U vremenu društvenih promena, koje su u toku, ispoljila su se u mentalnom zdravlju građana prevelika, nerealna očekivanja koja imaju za posledicu apatiju i depresiju, probleme suočavanja sa realnošću, manje strahove, usmeravanje agresije i vertikalno kao i česte anksiozno-depresivne reakcije.
Da zaključimo: društvena događanja u vremenu krize imaju brojne štetne posledice na mentalno zdravlje građana. Društvena kriza postala je kod nas stanje - način života. Pravilan izbor u svakoj problemskoj situaciji smatramo mogućim, njihova je baza u sopstvenim kapacitetima građana, a stručne službe pružiće im pomoć i psihosocijalnu podršku kroz terapeutsku nadgradnju.

TRAUMA I RESTITUCIJA - ODLOŽENA REAKCIJA NA STRES
Marjan Tošić
Dom zdravlja, Valjevo

Na osnovu kliničkog iskustva u primarnoj psihološkoj zaštiti (Dom zdravlja) autor izvlači opštije teorijske zaključke o odnosu između akutnog stresa (krize), odložene potpune reakcije na stres i konačne psihološke restitucije. Zapažena je tendencija nepotpunog reagovanja na akutni stres (traumu) za sve vreme izloženosti ugrožavajućem stimulusu. Tokom tog perioda mobilišu se odbrambeni mehanizmi preživljavanja i opstanka. To je odbrambeni modus funkcionisanja organizma koga karakteriše sniženje osetljivosti i osećajnosti, a povećanje budnosti, borbenosti i racionalne kontrole osećanja. Tek po prestanku realne opasnosti, aktivira se modus restitucije, kada organizam ima uslova da oslobodi "zamrznutu" reakciju na originalni stres. Ta potpuna (restituciona) odložena reakcija na ugrožavajuću situaciju više je pravilo nego izuzetak. Modus restitucije karakteriše povećanje osetljivosti i pojavljivanje bolnih emocija izazvanih traumom. Konačnim doživljavanjem tih bolnih osećanja restituiše se emotivno-psihološka ravnoteža osobe. Iskustvo pokazuje da samo savetodavna uveravanja u neracionalnost emotivog uznemirenja jer "sve je prošlo" i da "vreme leči sve" nije dovoljno. Psihološko-emotivna restitucija postiže se tek emotivno-katarzičkim izražavanjem reakcije na prošli stres. Ovo je u skladu i sa zapažanjem da su psihopatološke komplikacije rezultat akumulacije više emocionalno neobrađenih odloženih reakcija na akutne krize (traume, stres).

Prva stranica | O Subotici | Program Sabora | Rezimei [ 1 ] [ 2 ] [ 3 ] [ 4 ]
| Radovi | Donatori | CPP - najnovija izdanja